Blog
Book project: Next Europe

Toekomst Europa staat op het spel

Origineel artikel: http://www.opiniestukken.nl/opiniestukken/artikel/818/Toekomst-van-Europa-staat-op-het-spel

Toekomst van Europa staat op het spel

De aanstaande Commissie moet een drastisch hervormingsprogramma lanceren. Alleen dan kan Europa een wereld vol kolossale verschuivingen aan, waarschuwt Joop Hazenberg.

“Europa is een sterk, rijk en hecht continent. Cruciale besluiten zijn nodig om dat zo te houden.”

De turbulente en bloedige zomer van 2014 heeft Europa geschokt. Maar hij is slechts een voorbode voor een veel turbulentere wereld die ons te wachten staat. Geopolitieke verschuivingen en economische schokken zullen de komende decennia het nieuws en de politieke agenda domineren. En deze veranderingen zijn veel heftiger dan het neerschieten van een vliegtuig, onthoofdingen in de Levant of de huidige crisis in de eurozone.

De stille avonden van Europa zijn voorbij. We moeten ons zowel mentaal, fysiek als structureel voorbereiden voor een heftige rit. En als we dat goed doen, kan het oude continent tegen 2030 zelfs in een comfortabele positie zijn, vol voorspoed en aantrekkingskracht voor de rest van de wereld.

Dit is een van de centrale boodschappen uit mijn nieuwe boek Next Europe. Ik wilde voorbij de huidige problemen van de EU kijken – laten we deze beperken tot eonomische nulgroei, instortend vertrouwen in de EU, 25 miljoen werklozen, een mogelijke ‘Brexit’ en andere delicate kwesties. De echt grote vragen die ik in het acherhoofd hield bij het interviewen van dé belangrijke mensen in het EU-debat, waren: gaan we de race met de BRICS verliezen en is er eigenlijk wel toekomst voor de Europese Unie in de 21ste eeuw?

De korte antwoorden op deze vragen zijn gelukkig allebei positief: nee, we verliezen de race niet, en de EU heeft zeker toekomst. Maar om er zeker van te zijn dat we voorop blijven en dat Europa gedijt in een woelige wereld, moeten we de EU drastisch veranderen. Niet over een paar jaar, maar vanaf vandaag.

Europa is extreem rijk

De startpositie van Europa is uitstekend, ondanks de huidige malaise en het alomtegenwoordige gevoel van onbehagen. Europa is een ongelofelijk sterk, rijk en divers continent. We hebben een enorme politieke stabiliteit, hoewel dat niet altijd even evident lijkt.

De geografische en klimatologische omstandigheden zijn bijna perfect. Dankzij de Europese Unie zijn een half miljard inwoners extreem rijk, zeker vergeleken met de minder fortuinlijken in Azië en Afrika. En over die race met de opkomende economieën: China kan ons de komende vijftig jaar niet inhalen, zelfs niet als het land de huidige hoge economische groeitempo vasthoudt. Zo rijk zijn we. Een andere gunstige voorwaarde is dat we hier een disproportionele hoeveelheid cultureel erfgoed hebben, waar we zorgvuldig mee omgaan.

Het Europese integratieproject heeft de natiestaat gered, want die staat was na de Tweede Wereldoorlog op sterven na dood, net als het ideaal van de democratie, de rule of law en het nastreven van het publiek belang door politiek en overheid. Europa’s normen, waarden en bestuursstructuren zijn niets minder dan een bron van inspiratie voor de wereld, naast onze producten en diensten van hoge kwaliteit die we aan de wereldeconomie toevoegen. En zelfs nu de weerstand tegen de Unie toeneemt, onstaat langzaam maar zeker een Europese politieke sfeer. De EU is bovendien een levend laboratorium van grensoverschrijdend bestuur, die zich steeds weer opnieuw kan uitvinden en kan reageren op historische veranderingen.

Een Europa van twee klassen

Tegenover deze euforie over Europa’s comfortabele positie staan tal van ontwikkelingen die ons omlaag kunnen trekken. De economische kracht was al voor de kredietcrisis danig afgezwakt. Tientallen miljoenen Europeanen zullen de komende jaren werkloos blijven, inclusief een enorme groep jongeren die de volgende verloren generatie worden. Het is onwaarschijnlijk dat de economie plotseling haar groeipad terugvindt, want het ontbreekt Europa aan een echte cultuur van innovatie en ondernemerschap. Ook zal Europa’s interne markt niet voltooid worden, noch komt het huis van de eurozone snel op orde. Een langdurige periode van nulgroei en toenemende schuldenlasten staat ons te wachten, als het ‘nieuwe normaal’.

De timing is bijzonder slecht. De vergrijzingsgolf treft ons hard, zeker rond 2030. De steeds ouder wordende bevolking weegt zwaar op de staatsbegrotingen; meer en meer geld gaat naar gezondheidszorg en naar pensioenen, terwijl het aantal werkenden op lange termijn flink afneemt. In een tijd van groeiende tegenstellingen tussen Europeanen zal vergrijzing extra bijdragen tot een Europa van twee klassen. In het ene Europa heb je dan internationaal gerichte steden waar hard wordt gewerkt en veel geld wordt verdiend, in het andere Europa van de angstige periferie wonen de ouderen, armoedigen en nationalisten. Breng een bezoek aan Portugal en aan Groot-Brittannië om deze splitsing-in-wording zelf te zien.

De eurocrisis heeft de groeiende spanning tussen de EU en de lidstaten verder blootgelegd. De machtsverdeling tussen de twee bestuurslagen is volkomen onduidelijk geworden, principes als soevereiniteit en democratie zijn vervaagd en van hun inhoud en betekenis ontdaan. Terwijl de steun voor, en het vertrouwen in het Europese integratieproject is ingestort, raast de trend tot centralisering van economisch beleid voort. Het beleid om Europa in één groot Duitsland te veranderen, is levensgevaarlijk.

Bovenal hebben de crisisjaren geleid tot een uitsluitend naar binnen gerichte blik. Hoewel de BRICS niet direct een dreiging vormen (behalve Rusland dan), wordt de wereld met grote sprongen een onveilige, turbulente omgeving. Dat komt door het falen van global governance (VN, IMF, vrijhandel- en klimaatonderhandelingen), de versnelde jacht naar natuurlijke bronnen en door een heuse ring of fire die rond Europa ontstaat – van de Maghreb tot de Baltische Zee.

Een afgebakend Europa

De nieuwe leiders in Brussel hebben dus heel wat werk voor de boeg om Europa’s huidige positie – veilig, welvarend en dynamisch – te handhaven. Doorgaan op de huidige weg is geen optie. Het Europese project heeft een totaal nieuwe richting nodig, wil het écht een snaar raken aan de half miljard burgers, willen zij centraal komen te staan in plaats van de economie.

In Next Europe pleit ik niet voor een federatie of voor een lichtere vorm van Europese samenwerking. Wat we nodig hebben is een afgebakend Europa. Burgers snakken naar duidelijkheid over de koers van Europa, dus gééf ze die duidelijkheid dan ook.

De nieuwe Commissie van Juncker en de zijnen kan aan deze ambitie werken met een waslijst aan concrete maatregelen, maar op de iets langere termijn – laten we zeggen ergens rond 2018 – hebben we een nieuw Europees verdrag nodig.

Sommige beleidsterreinen kunnen terug naar de lidstaten, of gewoon simpelweg geschrapt, zoals landbouw- en regionaal beleid. Tegelijkertijd is juist meer Europa nodig, bijvoorbeeld op het gebied van de halfbakken interne markt en het ontbreken van pan-Europees sociaal beleid waardoor arbeidsmigratie achterblijft. In plaats van subsidiëren van het verleden moet de EU haar vele miljarden en richtlijnen op de economie van de toekomst richten, omdat zeker de helft van de huidige banen tegen 2030 zijn verdwenen. Europa moet niet net zoals Duitsland worden, maar in een flexibele eurozone is meer ruimte voor specialisatie en autonome keuzes, om zo een Europa van twee klasses tegen te gaan.

De democratie van de EU kan nieuw leven worden ingeblazen door het dubbel mandaat opnieuw in te voeren, en nationale Commissarissen direct te kiezen in plaats van achter de schermen. In het nieuwe Europa voeren de natiestaten nog steeds het belangrijkste woord, niet de federale constructen. Deze EU is nog op een andere manier afgebakend: de uitbreiding wordt na het toelaten van de landen op de Westelijke Balkan stopgezet. Dat betekent dat een eind komt aan de dubbelzinnigheid over Turkije, Oekraïne en Wit-Rusland.

Het wordt vaak gezegd, maar het is niet minder urgent: het Europees buitenlands beleid moet veel sterker worden gemaakt. De EU kan weliswaar crises goed bestrijden, maar faalt overduidelijk in structureel beleid voor de lange termijn. Dat betekent dat lidstaten, hoe pijnlijk ook, grote delen van hun buitenlands beleid – energie, defensie, ontwikkelingssamenwerking, naar Brussel moeten verplaatsen. We moeten gemeenschappelijke Europese belangen formuleren. Dat kunnen we nu niet doen, getuige de belachelijke politiek richting Rusland en China.

Over China en de andere Aziatische tijgers: met hen en opkomende economieën zijn structurele relaties keihard nodig. Daarom pleit ik voor het oprichten van Houses of Europe over de hele wereld. In deze centra, vergelijkbaar met de British Council en de Confucius Instituten, promoten we de Europese cultuur, waarden en manieren van samenwerking.

Ten slotte dient de EU ook door te gaan met het experimenteren op bestuursvlak (co-creatie, crowdsourcen en dergelijke) om voorop te blijven in de opkomende netwerksamenleving.

Europa is een sterk, rijk en hecht continent. De komende jaren moeten we cruciale besluiten nemen om onze positie overeind te houden. Dat vereist betrokkenheid van elke Europeaan, niet alleen de mensen in de eurobubble. We hebben een open blik naar buiten nodig, zoals de Australiërs bijvoorbeeld doen in hun relatie met Azië, zij zien kansen waar wij problemen zien.

Europeanen moeten zich ook realiseren dat onafhankelijkheid en soevereiniteit voorbij zijn in de wereld van de 21ste eeuw. We kunnen ons beter richten op de gemeenschappelijkheid die wij hebben, ook al zien we die niet altijd. Het integreren van economieën en onze politieke systemen zijn logische stappen, omdat we familieleden zijn. Ja, de Grieken en de Ieren, de Portugezen en de Nederlanders, de Roemenen en de Finnen delen culturele, historische en menselijk DNA. Laten we daar ook naar handelen.

Next Europe – how the EU can survive in a world of tectonic shifts is nu verkrijgbaar bij e-book winkels als Amazon, Kobo Books en bol.com voor €3,99.

Joop Hazenberg, EU Watcher